Waar is religie na de ontzuiling?

Door in Geschiedenis op 26 februari 2016
Beeld ardjanlogmans.nl

Bron ardjanlogmans.nl

Religie speelt vandaag de dag een betrekkelijk grote rol in Nederland. De Tweede Kamer debatteert over rituele slacht, kleine christelijke partijen zijn serieuze onderhandelingspartners voor het kabinet, en heel Europa ziet zich met de komst van vluchtelingen en de islam teruggeworpen op zijn wortels. Hoezo secularisatie en ontzuiling?

Dat vraagt een aantal historici in het essayboek Achter de zuilen zich ook af. Zonder enige moeite is aan te wijzen hoe confessionele organisaties van kleur verschoten en de grenzen van hun identiteit oprekten. Maar wat verklaart het begrip? Het roept niet gelijk een aantal heldere oorzaken voor de deinstitutionalisering en identiteitsvervaging op. Verder is het fenomeen ontzuiling gebruikt om een andere koers in te slaan vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw. De verzuiling was passé, kerken en christelijke organisaties moesten over grenzen heen durven te kijken en samen verantwoordelijkheid durven nemen in de Nederlandse samenleving. Nu gaat het eveneens vage begrip secularisatie op dezelfde wijze onder het fileermes van historici. Het essayboek Achter de zuilen geeft een divers beeld hoe het er dan wél aan toeging in de zuilen na de ontzuiling. “Hoe ziet de religieuze geschiedenis van naoorlogs Nederland er uit als we niet uitgaan van onvermijdelijke achteruitgang en ene radicale breuk in de jaren zestig?”1

Het boek geeft een overzicht van veranderingen in bijvoorbeeld burgerschap, bijzonder onderwijs, integratie van moslims, rituele slacht, en in christelijke politiek binnen en buiten de traditioneel-christelijke partijen. Niet elke bijdrage is even vernieuwend, omdat historici rondom het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme zich al langere tijd bezighouden met deze thematiek.

Evangelische en reformatorische kerken zijn gegroeid in de afgelopen veertig jaar, blijkt uit onderzoek van socioloog Joep de Hart. Daarna volgt een koude douche: “De katholieken en de drie kerken van de latere Protestantse Kerk in Nederland verloren sinds 1970 bijna 3,4 miljoen leden; alle Nederlandse kerken met een ledengroei gezamenlijk boekten in dezelfde veertig jaar een ledenwinst van nog geen tweehonderdduizend.” ‘Nestvlieders’, zoals De Hart onkerkelijken omschrijft, hebben steeds meer hun religieuze veren afgeschud. ‘Nestblijvers’ daarentegen zijn orthodoxer geworden. Daartussen zit een hele grote groep die een eigen spiritueel pakket samenstelt, soms met behulp van kerk en kerkelijke tradities, soms ook niet.

Frits van der Meer (links). Bron Spaarnestad Photo / Wikimedia

Frits van der Meer (links). Bron Spaarnestad Photo / Wikimedia

Marjet Derks levert een vernieuwend betoog over orthodoxe splintergroepen binnen de rooms-katholieke zuil. Zij keerden zich tegen het Vaticaans Concilie in de jaren zestig, waarmee de kerk zich wilde aanpassen aan de taal en gebruiken van de wereld. Omdat ze weinig communicatieorganen hadden, bleven ze voor historici lange tijd onder de radar. Een bekende binnen die groepen was Augustinus-biograaf Frits van der Meer. Hij entte zijn conservatieve houding op de vroege kerk en de middeleeuwen. “De traditie is de beste inspiratie, omdat ze de waan van de dag negeert, en omdat het water nergens zuiverder is dan bij de bron.”

Achter de zuilen concludeert dat moderniteit, traditie, verzuiling, ontkerkelijking of religiositeit geen totaliserende en lineaire ontwikkelingen zijn. Religie is na de verzuiling niet meer zo duidelijk te zien in verzuilde instituties. Wie religie nu onder de microscoop legt, merkt dat de lens telkens beslaat. Hoewel het beeld van religie diffuus is, verdwenen is religie niet. Het boek is een mooie poging het verleden recht te doen en leent zich goed voor achtergrondinformatie voor actuele religiedebatten.

N.a.v. P. van Dam, J. Kennedy & F. Wielenga (red.), Achter de zuilen. Op zoek naar religie in naoorlogs Nederland, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2014; 456 blz., €29,95, ISBN 978 90 8964 680 4.

Deze recensie verscheen in verkorte vorm in Transparant 26.4, kwartaalblad van de Vereniging van Christen-Historici.

Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterShare on Google+Email this to someonePrint this page
  1. Zie p. 14.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *