Kuitert hakt in op kerk die niet meer bestaat

Door in Journalistiek op 14 januari 2015

De bekende vrijzinnige theoloog Harry Kuitert (90) brak het christelijk geloof steen voor steen af. Nu is de kerk aan de beurt.

Kuitert publiceerde in november 2014 het boek Kerk als constructiefout. Bron ardjanlogmans.nl

Kuitert publiceerde in november 2014 het boek Kerk als constructiefout.
Bron ardjanlogmans.nl

Ik ben dertig. Waar in de kerk zijn de vrienden te vinden van mijn ouders, opa’s en oma’s? Opgegroeid in de jaren veertig, vijftig of zestig hebben duizenden Nederlanders de kerk vaarwel gezegd. Een millennium christendom in Nederland lijkt met één generatie verleden tijd te zijn.

Harry Kuitert, de veelbesproken en veelbekritiseerde emeritus hoogleraar theologie, heeft in zijn leven de kerk zien ineenschrompelen. Het ledenverval is zo onomkeerbaar dat de kerk maar het beste zelf het licht uit kan doen. Ze heeft zich blijkbaar overbodig gemaakt, schrijft hij in zijn nieuwste boek Kerk als constructiefout. Hij neemt het op voor die duizenden kerkverlaters en is dan ook niet verbaasd over de razendsnelle ontkerkelijking. ‘De gelovige verstaat de oude leer niet meer en gaat zijn religieuze leer elders zoeken.’

Geen nieuwe visie

Kuiterts opvatting is in de inmiddels bekende zin samen te vatten: ‘Alle spreken van boven komt van beneden, ook de uitspraak dat iets van boven komt’. Op mijn christelijke studentenvereniging werd destijds ontraden om Kuitert te gaan lezen. Voor studenten die zwierven tussen geloofstwijfel en -zekerheid was Kuiterts tamboereren op geloof als projectie geen duwtje in de richting van het geloof.

Nu, zo’n tien jaar na mijn studententijd, biedt zijn boek geen nieuwe visie. Volgens Kuitert gaat de kerk nog steeds te gronde zolang ze spreekt over waarheid en over een echte God. De kerk afschaffen hoeft niet. Ze mag blijven functioneren als een plek van ontmoeting waar waardevolle tradities, een ‘seculier christendom’, doorgegeven kan worden. ‘Is het dus treurig, als het afloopt met de kerk? Nee, allerminst! (…) De kerk deed wat ze moest doen als godsdienst, namelijk een samenleving op poten zetten. En nu dat ervan is gekomen, is haar rol op het publieke domein uitgespeeld.’

Kuitert heeft daarmee een oplossing geformuleerd voor de kerk in Nederland, in West-Europa hooguit. In Afrika en Azië groeit de kerk. En Amerika laat zien dat de kerk goed kan gedijen in een verwesterde samenleving. Maar daar gaat hij niet op in.

Vaart

Het boek is met vaart geschreven en al lezende denk ik dat Kuitert er plezier in had om nog één keer zijn kerkvisie te etaleren. Juist door het vlotte taalgebruik en de persoonlijke anekdotes, doet het boek denken aan een zwanenzang van deze negentigjarige theoloog. Kuitert heeft blijkbaar voor zichzelf het Licht met een hoofdletter al uitgedaan. Nu de kerk nog.

Dat is de zwakte in het betoog van Kuitert. Hij huldigt een oude opvatting van de kerk, waarin de begrippen instituut, leer en macht de boventoon voeren. Dat past wellicht bij de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen gehoorzaamheid nog een deugd was. Kuitert reageert vervolgens allergisch dat de kerk met deze constructiefout de individuele keuzevrijheid aantast.

Toekomstbestendig

Kuiterts oplossing zal de kerk niet toekomstbestendig maken. Als de kerk het unieke evangelie gaat inwisselen voor elke andere willekeurige boodschap, verliest ze de grond van haar bestaan. De kerk vraagt bovendien geen ‘onderwerping’ aan een leer. Ook voor trouwe kerkleden werkt zo’n gebod nauwelijks. Wie zijn kerk te beklemmend vindt, neemt vaak de vrijheid ergens anders zijn heil te zoeken. Bovendien is in Nederland veel kennis van de leer en dus ook het gezag ervan weggeëbd. Wat nu overblijft, is het al dan niet voorbeeldige leven van kerkleden. Als het daar misgaat, heeft dat consequenties. Vooral dáárom trekken mensen de kerkdeur voorgoed achter zich dicht, zo blijkt bijvoorbeeld uit het televisieprogramma Adieu God van Tijs van den Brink.

Wellicht dat daarom de term discipelschap opgeld doet. Voorbeeldig leven als leerling van Jezus gaat blijkbaar niet vanzelf. De kerk is de plek om dat te oefenen. Als de kerk dan toch iets vraagt, is het geen onderwerping, maar te komen zoals je bent, om vervolgens Jezus te gaan volgen. De kerk zal met die boodschap meer dan Kuitert iets te zeggen hebben aan hen die weifelend op de drempel staan.

Kerk als constructiefout. De overlevering overleeft het wel. Harry Kuitert, Uitg. Ten Have, Utrecht 2014. 171 blz., € 17,99.

Deze recensie verscheen begin januari in het Nederlands Dagblad.

Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterShare on Google+Email this to someonePrint this page

Comments are closed.